1
00:00:00,000 --> 00:00:05,120


2
00:00:05,120 --> 00:00:08,100
Bonjou, mwen se Karina ki soti Torgau.

3
00:00:08,100 --> 00:00:11,940
Petèt ou sonje foto sa a nan liv istwa a.

4
00:00:11,940 --> 00:00:18,760
Li montre sòlda Ris ak Ameriken k ap bay lanmen
an Avril 1945 sou bò larivyè Elbe a nan Torgau.

5
00:00:18,760 --> 00:00:23,100
Sa te fè gwo tit atravè lemond nan epòk la
e li senbolize fen Dezyèm Gè Mondyal la.

6
00:00:23,100 --> 00:00:28,049
Kòm yon timoun nan RDA, mwen te toujou gen
chans rankontre Joe Polowski ak lòt veteran lagè

7
00:00:28,049 --> 00:00:31,328
an pèsòn, paske te gen yon kilti k ap sonje yo.

8
00:00:31,328 --> 00:00:36,163
Mwen pèsonèlman kwè ke chak moun pote diyite diven anndan yo.

9
00:00:36,163 --> 00:00:42,420
Se poutèt sa mwen repouse pa asasinay ak
pwopagann ki pa ka pale sou li ki mete nou youn kont lòt.

10
00:00:42,420 --> 00:00:47,680
Mwen refize pran pozisyon.

11
00:00:47,680 --> 00:00:54,400
Paske nan chak lagè, pitit gason ak papa mouri sou tou
de bò, men moun ki responsab pou lagè a pa janm mouri.

12
00:00:54,400 --> 00:01:01,140
Rankont sou Elbe a te fèt mwens pase 80 ane de sa, e
kounye a Minis Defans Pistorius ap bat tanbou lagè ankò.

13
00:01:01,140 --> 00:01:05,600
Li te di, "Nou dwe pare pou lagè anvan 2029."

14
00:01:05,600 --> 00:01:14,900
Epi mwen site ansyen Minis Gabriel: "Nou bezwen voye yon siyal
klè bay Putin: Sispann lagè sa a – sinon n ap pote l ba ou."

15
00:01:14,900 --> 00:01:18,400
Kidonk mwen mande tèt mwen: kiyès egzakteman nou ye?

16
00:01:18,400 --> 00:01:21,323
Gabriel ak Pistorius sètènman pa.

17
00:01:21,323 --> 00:01:24,130
Li plis gen chans pou l refere a mari m ak pitit gason m yo.

18
00:01:24,130 --> 00:01:32,480
Sa a okipe m, paske mwen konnen evènman lagè a ak
fen li atravè rakonte granparan mwen ak fanmi mwen.

19
00:01:32,480 --> 00:01:35,520
Men kèk egzanp:

20
00:01:35,520 --> 00:01:39,104
Tonton mwen te konskri nan Wehrmacht la lè li te gen 17 an.

21
00:01:39,104 --> 00:01:44,480
Kont volonte li, paske li te fini aprantisaj
li e li te vle pran kontwòl moulen papa li.

22
00:01:44,480 --> 00:01:48,640
Li te mouri a laj 19 an nan prizon Ris.

23
00:01:48,640 --> 00:01:54,120
Manman m te toujou sonje, pandan l t ap kriye, kijan li
te kite fèm nan ak dlo nan je li epi li te nan inifòm.

24
00:01:54,120 --> 00:01:58,260
Yo pa janm wè youn lòt ankò, e li
pa janm konnen kote yo te antere l.

25
00:01:58,260 --> 00:02:03,720
Kòm yon ti fi nan fen lagè a, li
menm te chita sou jenou yon ofisye Ris.

26
00:02:03,720 --> 00:02:10,656
Non li te Irene, e li te renmen li anpil paske li te fè l sonje
pwòp pitit fi li, Irena, ki lakay li, ke li te anvi wè anpil.

27
00:02:10,656 --> 00:02:13,344
Li te kenbe l nan bon souvni.

28
00:02:13,344 --> 00:02:20,673
An menm tan, gran sè li (tant mwen) te kache pandan plizyè
jou dèyè yon pil bwa nan grenye a pou l te kache anba je

29
00:02:20,673 --> 00:02:24,960
sòlda Lame Sovyetik yo, ki te komèt vyòl terib nan vilaj la.

30
00:02:24,960 --> 00:02:31,520
Sòlda yo te kontinye pran bwa nan pil sa a, pandan
li t ap eseye mete nouvo bwa sou tèt li pa dèyè.

31
00:02:31,520 --> 00:02:36,080
Lè li te gen plis pase 80 an, li te
di m: "Se la mwen te aprann priye!"

32
00:02:36,080 --> 00:02:43,176
Epi li dekri m anpil krim de gè ki te komèt
pa tout pati nan lagè a san okenn eksepsyon.

33
00:02:43,176 --> 00:02:51,900
Filozòf grèk Antisthenes te pwobableman gen rezon lè
li te ekri: "Gè kreye plis moun mechan pase li retire."

34
00:02:51,900 --> 00:03:01,520
Manman m te di m tou ke syèl la te klere wouj lè yo te bonbad
Dresden; fanmi li te ka wè sa depi yon vilaj ki toupre Torgau.

35
00:03:01,520 --> 00:03:07,340
Papa m te sonje son tire yo ki te
fèt isit la nan Torgau chak maten.

36
00:03:07,340 --> 00:03:13,248
Nan Torgau, sòlda Alman ki te refize
lòd yo te pami moun yo te egzekite.

37
00:03:13,248 --> 00:03:22,340
Li te pwobableman ant 1943 ak 1945, lè Tribinal Militè Reich
la te deplase soti nan Bèlen pou ale nan Fort Zinna nan Torgau.

38
00:03:22,340 --> 00:03:26,480
Papa m te gen anviwon 13 an nan epòk sa a.

39
00:03:26,480 --> 00:03:30,536
Granpapa mwen te sèlman rekrite nan Volkssturm akoz yon aksidan.

40
00:03:30,536 --> 00:03:34,016
Yo te pran li kòm prizonye pa Ameriken
yo epi voye li nan Limburg an der Lahn.

41
00:03:34,016 --> 00:03:39,703
Lè li retounen, li te peze 54
kilogram e li te gen anviwon 1.80 mèt wotè.

42
00:03:39,703 --> 00:03:45,560
Li jwenn madanm li, ke li te kite
kòm yon fanm blond, ak cheve gri.

43
00:03:45,560 --> 00:03:53,482
Se lefèt ke nou Alman yo aprann de de gè mondyal yo e ke
te gen yon kalite kilti sonje nan ansyen Repiblik

44
00:03:53,482 --> 00:03:58,624
Demokratik Alman an ki pouse moun Torgau jodi a travay pou lapè.

45
00:03:58,624 --> 00:04:06,265
Menm si sa sonnen utopik e petèt li pa janm
mache nan listwa, mwen reve ke yon jou pap gen

46
00:04:06,265 --> 00:04:10,940
plis lagè paske nou menm moun refize vin lènmi.

47
00:04:10,940 --> 00:04:14,920
Nou se yon sèl fanmi imen, yon gwo òganis imen.

48
00:04:14,920 --> 00:04:20,448
E mwen fè apèl bay tout manman atravè
lemond: dechire papye konvokasyon yo!

49
00:04:20,448 --> 00:04:26,336
Mwen fè apèl bay tout gason atravè
lemond: lè yo bat tanbou lagè ankò, pa ale!

50
00:04:26,336 --> 00:04:30,176
Petèt ou ta ka ekri yo kounye a pou di ke ou pap patisipe.

51
00:04:30,176 --> 00:04:36,320
Epi mwen fè apèl bay chak youn nan nou:
pa kite tèt nou pouse kont lòt pèp yo!

52
00:04:36,320 --> 00:04:41,246
Pa koute manti ak pwopagann yo, men koute kè ou!