WEBVTT 00:03.505 --> 00:08.864 2024 елның сентябрь ахырында «Хелен» давылы АКШның көньяк штатларын каплап үтте һәм артта күз алдына да 00:08.864 --> 00:12.459 китереп булмаслык җимерелеш күренешләрен калдырды. 00:12.459 --> 00:19.857 Флориданың төньяк яр буена 225 км/сәг тизлекле җил белән бәрелеп кергәннән соң, Хелен тропик давыл буларак якынча 800 км арада 00:19.857 --> 00:25.141 эчкә үтте, дүрт штатны узып, Аппалач тауларына (Көнчыгыш Төньяк Америкадагы урманлы таулар 00:25.141 --> 00:28.983 чылбыры) җиткәнче дәвам итте һәм ниһаять көчсезләнде. 00:28.983 --> 00:35.867 Чагыштырганда, бу якынча Кильдән Мюнхенга кадәрге ара – нибары бөтен Германия Аар үзәне кебек. 00:35.867 --> 00:42.592 Флорида, Джорджия, Төньяк һәм Көньяк Каролина, Алабама һәм Теннесси гадәттән тыш хәл игълан иттеләр. 00:42.592 --> 00:48.718 Меңләгән кешеләр ашыгыч сыену урыннарына качты. 20 дән артык торнадо турында хәбәр ителде. 00:48.718 --> 00:57.968 Кайбер урыннарда су биш метрга кадәр күтәрелде. Төньяк Каролинада бер квадрат метрга 750 литр яңгыр яуды. 00:57.968 --> 01:01.609 Дүрт миллионнан артык хуҗалыкта электр энергиясе булмады, һәм бер атна узгач та кимендә ике 01:01.609 --> 01:04.160 миллион хуҗалыкта әле дә электр энергиясе булмады. 01:04.160 --> 01:11.494 Таулы районнардагы юллар юылып китте, җимерелде яки агачлар егылу сәбәпле үтеп булмады. 01:11.494 --> 01:19.137 Йортлар чын мәгънәсендә юылып китте, бөтен авыллар юкка чыкты. Бу урыннарның күпчелеге беркайчан да яңадан торгызылмаячак. 01:19.137 --> 01:24.579 230-дан артык кеше һәлак булган һәм 600-дән артык кеше әле дә югалган булуга карамастан, «Хелен» АКШ 01:24.579 --> 01:28.544 тарихындагы иң үтерүчән давылларның берсе булып кала. 01:28.544 --> 01:33.146 "Helene" 2024 елда АКШка бәреп кергән дүртенче давыл иде. 01:33.146 --> 01:40.104 Бу соңгы 13 ай эчендә 4–5 нче категорияле сигезенче давыл. 01:40.104 --> 01:47.957 Элекке 57 елда шундый күп булган. Бу монда аерым туплану барлыгын күрсәтә. 01:47.957 --> 01:57.066 Бу бәла-казадан соң социаль челтәрләрдәге тавышлар «Хеленә»нең киңлеген һәм юнәлешен сорап торалар. 01:57.066 --> 02:01.218 Ураганнарның җиргә чыгуга ук зәгыйфьләнүе яхшы билгеле. 02:01.218 --> 02:10.592 Ике атнадан соң, 9–10 октябрьдә Милтон давылы Флориданы кыйнаганда, миллионлаган кеше бу күренешне күзәтте. 02:10.592 --> 02:18.826 Мильтон Флоридага бәреп керүгә үк, Флорида ярымутравында якынча 50 км үтүгә ул 4-нче категорияле давылдан 2-нче категорияле 02:18.826 --> 02:23.072 давылга әйләнеп калды, чөнки ярымутрав «тормоз» ролен үтәде. 02:23.072 --> 02:27.766 Бу «Helene» ничек эчке якларга шулкадәр ерак сәяхәт итә алган дигән сорау тудыра. 02:27.766 --> 02:36.608 Бу урында әйтергә кирәк, Аппалач таулары төбәге, АКШның иң ярлы төбәге, илнең иң зур литий ятмасы өстендә урнашкан. 02:36.608 --> 02:40.624 Литийны яңадан зарядлана торган батареяларны һәм мобиль телефоннар, электр машиналары 02:40.624 --> 02:43.667 һ.б. өчен батареяларны җитештерүдә кулланалар. 02:43.667 --> 02:46.414 Бу контекстта түбәндәгеләрне белү мөһим: 02:46.414 --> 02:53.572 Узган җәйдә Президент Байден 2030 елга кадәр сатылган барлык яңа автомобильләрнең 50 проценты литий батареяләре белән 02:53.572 --> 03:00.531 эшләүче электр автомобильләре булырга тиешлеген законлы рәвештә билгеләгән башкарма боерыкка кул куйды. 03:00.531 --> 03:09.563 Яңа гына имзаланган Инфляцияне киметү акты эчке батарея тәэминаты чылбырларын стимуллаштыруны максат итә. 03:09.563 --> 03:16.200 Әгәр батареяләрнең билгеле бер өлеше АКШта җитештерелсә яки эшкәртелсә, шахталарга салым ташламалары 03:16.200 --> 03:23.505 һәм электр машиналары белән челтәргә энергия саклау җайланмалары өчен кредитлар каралган. 03:23.505 --> 03:28.780 Тикшерүче журналист Стю Питерс әйтә: 03:30.434 --> 03:37.886 АКШ хөкүмәте һәм үзәк банкларның җинаять оешмаларындагы аның юлдашлары шәһәрләр астында, йортлар астында һәм 03:37.886 --> 03:45.793 мәктәпләр астында урнашкан бу литий ятмаларыннан миллионнарча һәм миллиардларча доллар эшләргә тели. 03:45.793 --> 03:53.756 Җирне нинди дә булса рәвештә тулысынча чистартып, казу эшләре өчен әзерләмәсәләр, аларга моңа керү мөмкинлеге юк. 03:53.756 --> 03:59.814 Бу эшне башкаруның иң яхшы ысулы – анда яшәүче кешеләрне һәм аларның барлык милекләрен юып 03:59.814 --> 04:05.015 бетерү һәм моны климат үзгәреше гаебенә салу. 04:05.015 --> 04:11.197 Тау-кен компанияләре хәзер электр транспорт чаралары һәм яңартыла торган энергияне саклау базарының тиз үсүеннән 04:11.197 --> 04:16.918 файдаланырга тырышып, Аппалач тауларындагы Төньяк Каролинага да игътибарын кире юнәлтәләр. 04:16.918 --> 04:22.475 Геоинженерлык, ягъни һава торышын манипуляцияләү, чынлап та монда катнашкан булырга мөмкинме? 04:22.475 --> 04:29.957 Бер нәрсә ачык: һәр фаҗига үзенә файда акулаларын җәлеп итә, алар кесәләрен тутыралар – кайчакта бик зур күләмдә. 04:29.957 --> 04:36.864 Kla.TV инде бу тема буенча берничә тапшыру күрсәтте, мәсәлән: «Һава торышы акылдан яздымы?» 04:36.864 --> 04:45.423 Бу тема буенча өстәмә мәгълүматны безнең Kla.TV сайтындагы #GeoEngineering программаларыбызда да табарга мөмкин.