WEBVTT 00:00.351 --> 00:08.622 „Eger bu asyl nusgalar indi elýeterli bolmasa, aslynda ahyrsoňy hakyky gözleg mümkin däl edilýär. 00:08.622 --> 00:11.743 Eger meniň köne kitaplarym, köne arhiw resminamalarym bolmasa. 00:11.743 --> 00:16.380 Bu manipulýasiýa üçin gapyny giň açýar.“ 00:16.380 --> 00:20.222 Men şu gün Kla.TV studiýasynda taryhçy we iňlis filologiýasy boýunça hünärmen, işewürlik dolandyryşy 00:20.222 --> 00:22.998 boýunça magistr derejesi bolan aýalymy garşylaýaryn. 00:22.998 --> 00:29.450 Durmuş we medeniýet taryhy boýunça köp sanly ylmy makalalaryň we ylmy kitaplaryň awtory hökmünde, 2024-nji ýylda onuň „Köne 00:29.450 --> 00:33.375 we täze dünýäniň basylyp alynmagy“ atly kitaby hem çap edildi. 00:33.375 --> 00:36.432 Hoş geldiňiz, hanym doktor Renate Reuther! 00:36.432 --> 00:38.725 Hawa, çakylyk üçin sag boluň! 00:38.725 --> 00:43.406 Hawa, gelendigiňiz üçin sag boluň! Siziň äriňiz bilen eýýäm lezzet alýardym. Bu gün biziň taryh temamyz bar. 00:43.406 --> 00:50.268 Ylym ýazgylardan, golýazmalardan, kitaplardan we beýleki çeşmelerden ýaşaýar, olarsyz bolsa taryh bilen, 00:50.268 --> 00:54.694 haýsydyr bir tema bilen tankydy çemeleşmek asla mümkin däl. 00:54.694 --> 00:58.292 Hanym Reuther, şeýle çeşmelere elýeterlilik ýagdaýy nähili? 00:58.292 --> 01:10.678 Oňa barmak barha kynlaşdyrylýar, esasanam adam erkin garaşsyz žurnalist ýa-da taryhçy ýa-da islendik görnüşdäki gözlegçi bolsa. 01:10.678 --> 01:16.748 Bu örän ýönekeý zatlardan başlaýar, meselem, arhiwde her bir baryş üçin töleg talap edilýär. 01:16.748 --> 01:25.416 Kim aslynda bir zat almak isleýär, oňa takyk seredilýär we ýüzlerçe ýyl bäri nähili bolsa, şu gün hem hiç 01:25.416 --> 01:35.023 tapawudy ýok, eger nädogry adam özüne berilmek islenmeýän zatlary sorasa, onda olar ýok ýa-da elýeterli däl. 01:35.023 --> 01:45.024 Muny ýagdaýda aýratynlykda beýle göze ilmez ýaly etmek üçin, häzir şäherlerde köplenç häkimlikde ýa-da haýsydyr bir köne 01:45.024 --> 01:55.634 binada, hatda köne galada saklanýan köp arhiwler bar, olaryň köne resminamalarynyň köne gaznalaryny – öz howpsuzlygy üçin diýilýär 01:55.634 --> 02:01.865 – uzakdaky bunkerlere, arhiwlere, nirä bolsa-da göçüripdirler. 02:01.865 --> 02:08.130 Soňra bolsa şu ýa-da beýle resminamany görmek isleýändigiňizi öňünden habar bermeli. 02:08.130 --> 02:13.479 Soňra hepdede bir ýa-da iki gezek gidilýär, soňra yzyna getirilýär, soňra bolsa bu 02:13.479 --> 02:17.887 kagazy görmek üçin özüňiz ýene şol ýerde bolmaly. 02:17.887 --> 02:26.464 Men taryh ýazmak üçin, şu wagta çenli ýazylmadyk taryhy ýazmak üçin köp ýyllap arhiwlerde işledim. We bu hemişe kyn bolupdy. 02:26.464 --> 02:31.225 Emma bu şertlerde bu, elbetde, diýen ýaly mümkin däl. 02:31.225 --> 02:37.892 Sebäbi özüň gözläp tapýan, diňe emeli intellekta bil baglamaýan kitap ýazmak üçin – bilýän däl 02:37.892 --> 02:42.064 – onlarça, ýüzlerçe, müňlerçe sahypa okaýarsyň. 02:42.064 --> 02:52.850 Ilki bilen nämäni soramalydygyňyzy takyk bilmeseňiz – sebäbi arhiwleriň kataloglary köplenç gaty umumy – soňra haýsy kagazy 02:52.850 --> 02:58.465 isleýändigiňizi takyk aýtmaly bolsaňyz, bu işler gaty kynlaşýar. 02:58.465 --> 03:05.511 Sebäbi ony alyp, açyp görseň – „Aý, bu meniň isleýän zadym däl eken, bunda maňa kömek etjek zat 03:05.511 --> 03:09.827 ýok“ – onda arhiwdäki ähli baryşyň biderek boldy. 03:09.827 --> 03:14.394 Ýene indiki hepde bir zadyň getirilmegine garaşmaly bolýarsyň. 03:14.394 --> 03:20.576 Ýagny, bu birnäçe ýyldan bäri problema bolup dur, we has-da güýçli ýitileşýär. 03:20.576 --> 03:28.290 Çeşmelere görä işlemek isleseň, hakykatdan hem aňsat däl. 03:28.290 --> 03:34.661 Köp zadyň sanlaşdyrylandygyny aýtsaň, bir tarapdan, näderejede az zadyň sanlaşdyrylandygyna haýran galarsyň. 03:34.661 --> 03:40.270 Digital zatlar barada elbetde hemişe birneme şübhe galýar: 03:40.270 --> 03:45.317 Bu hemmesi boldumy? Sahypalar ýitirilmedimi? Tutuş depderler ýitirilmedimi? 03:45.317 --> 03:51.292 Bu hakykatdan-da sözbaşydan garaşýan zadymmy? 03:51.292 --> 03:56.242 Digital zatlarda bir zady aňsatlyk bilen basyp aýryp, pozup ýa-da ýitirip bolýar. 03:56.242 --> 04:08.070 Bu arhiwdäki köne resminamany, köne işi açyp okaýan we hakykatdan-da köne kagyzy duýýan ýaly däl, düýbünden başga zat. 04:08.070 --> 04:09.878 Hawa, siz sanlaşdyrmany agzadyňyz. 04:09.878 --> 04:16.080 Häzir emeli aň firmalarynyň köne kitaplary satyn alyp, soň olary sanlaşdyryp, dil modellerini ýa-da beýleki emeli aň modellerini 04:16.080 --> 04:19.553 şol bilen iýmitlendirýändigi barada barha köp habarlar gelýär. 04:19.553 --> 04:24.258 Emma ahyrynda olar yzyna gaýtarylmaýar, gaýtam bu kitaplar ýok edilýär. Siz munuň barada näme pikir edýärsiňiz? 04:24.258 --> 04:27.122 Bu bir skandal. Dogrusy, men muny eşidenimde haýran galdym. 04:27.122 --> 04:36.761 Şübhe we sistema tankydy baradaky öňki tejribäm bilen, elbetde, derrew ýaman bir zady çaklamaly bolýaryn. 04:36.761 --> 04:40.720 Skannerden soň zatlaryň näme üçin ýok edilýändigine düşünip bolmaýar. 04:40.720 --> 04:46.247 Arhiwlerde we kitaphanalarda saklanylýan zatlar onlarça ýyl bäri skannerlenýär. 04:46.247 --> 04:57.855 Indi bolsa soňundan ýok edilýär diýmek, dogrusy, men muňa ýaman bir zady çaklamaga mejbur etmeýän dogry düşündiriş tapyp bilemok. 04:57.855 --> 05:05.968 Sebäbi antikwarlardan satyn alnan bu köne kitaplar köplenç diňe az sanly aýratyn nusgada bolýar. 05:05.968 --> 05:09.833 Olary ýok edensoň, olara hiç hili elýeterlilik galmaýar. 05:09.833 --> 05:18.385 Bu bolsa hakykatdan-da Orweliň «1984»-de beýan edişi ýaly, geçmişi häzirki zamana laýyk gelmegi üçin yzygiderli 05:18.385 --> 05:23.296 üýtgedip, geljegi dolandyryp bolýandygy ýaly eşidilýär. 05:23.296 --> 05:34.475 We meniň işlerimde – Gerd we Renate Reuther taryhdan köp zat alypdyrlar – we ol ýerde köp köne kitap gerek bolýar. 05:34.475 --> 05:38.230 Biz şübhelenýän ilkinjiler däl, ýa-da ýalňyşlyklary açýan ilkinjiler däl, ýa-da 05:38.230 --> 05:40.536 narratiwleri sorag astyna alýan ilkinjiler däl. 05:40.536 --> 05:49.869 We biz öňden başga adamlaryň bu soraglara jogap berendigine ýa-da özleri pikir tapandygyna, ony ýazyp goýandygyna garaşlydyrys. 05:49.869 --> 05:58.290 Şonda olaryň kitaplary gerek. Ýa-da biz diňe asyl tekstini almaly. Şekspir hemişe täzeden terjime edilýär. 05:58.290 --> 06:02.001 Şonda häzirki zaman teksti bilen işläp bolýar, ýa-da Injilde-de bilinýär. 06:02.001 --> 06:07.513 Ol hem hemişe täzeden terjime edilýär – we häzir eýýäm wariantlar bar, şonda Hudaý aýal jynsynda. 06:07.513 --> 06:12.640 Şonda belki, bir zady anyklamak üçin, şeýle diýesiň gelýär: men indi Lýuteriň ýa-da Zwinglynyň 06:12.640 --> 06:16.217 asyl terjimelerini okamak isleýärin, haýsy bolsa-da. 06:16.217 --> 06:24.692 Eger bu asyllar eýýäm elýeterli bolmasa, aslynda hakyky gözleg mümkin däl edilýär. 06:24.692 --> 06:31.115 Bu diňe meniň taryhçy hökmünde däl, bu beýleki ähli ugurlar üçin hem geçerli, islendik žurnalistler bolsun 06:31.115 --> 06:35.103 ýa-da beýleki ähli dersler, lukmançylyk ýa-da hukuk bolsun. 06:35.103 --> 06:40.330 Adam yza seretmek we aýtmak isleýär: bu nähili başlandy, şol wagt aslynda nähili boldy? 06:40.330 --> 06:48.176 We eger meniň köne kitaplarym, köne arhiw resminamalarym ýok bolsa – olar hakykatdan ýitip gidendir ýa-da diňe 06:48.176 --> 06:57.235 gulplanan we bir ýerde saklanýar, ýöne maňa gözlegçi hökmünde eýýäm elýeterli däl – şonda bu diýen ýaly deňdir. 06:57.235 --> 07:01.502 We bu manipulýasiýa üçin gapy we ýol açýar. 07:01.502 --> 07:06.183 Indi siz köp kitap okadyňyz we olar barada ýazdyňyz. 07:06.183 --> 07:12.375 Tomaşaçylara belki bir-iki mysal aýdyp bilersiňizmi, siz umumy kabul edilýän pikire we özüňiziň tapan 07:12.375 --> 07:16.958 zadyňyza garşy gelýän gapma-garşylyklara duşan ýeriňizde? 07:16.958 --> 07:22.076 Hawa, eger biz eýýäm kitaplar barada gürleşýän bolsak, iň aýdyň zadyň biri, belki, Aleksandriýa kitaphanasydyr. 07:22.076 --> 07:26.682 Onuň bar wagtyny häzir her kim bilýär. Ýöne ol heniz tapylmady. 07:26.682 --> 07:27.334 Nähili? 07:27.334 --> 07:33.062 Ol ýerde ýatan bir kitap hem tapylmady. 07:33.062 --> 07:36.996 Aslynda, aýtsak, olar golýazmalar bolmaly. Ýöne golýazmalar hem ýok. 07:36.996 --> 07:43.799 Ýagny, şol wagt kitaphanada bardy diýip aýdyp boljak bir kitap, bir golýazma, bir golýazma ýok. 07:43.799 --> 07:49.152 Şeýle hem kitaplaryň sanawyny, aýdaly, haýsydyr bir inwentar sanawyny hem tapmadylar. 07:49.152 --> 07:55.302 Aleksandriýada gazuw işleri alnyp barylýar. Ol ýerde gadymy, üstü örtülen şäher gazylýar. 07:55.302 --> 08:00.160 Ýöne kitaphanany tapyp bilmeýärler, meniň bilşimçe, onlarça ýyl bäri hakykatdan hem gazuw işleri alnyp barylýar. 08:00.160 --> 08:03.731 Ol ýerde olar bir zady, köşk binasy diýip kesgitleýärler. 08:03.731 --> 08:06.619 Köşk binasynyň içinde bolmaly diýilýär. 08:06.619 --> 08:12.520 Ýöne olarda haýsydyr bir aýratyn ... – binanyň düýp diwarlary bar. Ýöne haýsy otag kitaphana bolýar? 08:12.520 --> 08:17.671 Eger ol käte aýdylşy ýaly beýle ullakan bolan bolsa, onda haýsydyr bir yzlar bolmaly däldi. 08:17.671 --> 08:24.616 Inişe-de tapawut şonda. Aleksandriýa kitaphanasy barada okasaňyz, tutuş kitaplar we uzyn makalalar bar. 08:24.616 --> 08:30.907 Ol ýerde onuň nähili uludygyny, bir laboratoriýanyň, bir botanika bagynyň, bir zoologiýa bagynyň bardygyny wasp edýärler. 08:30.907 --> 08:35.037 Alymlar, filosoflar ýazdylar, çap etdiler. 08:35.037 --> 08:39.242 Soň men bir bölejik hem tapamok. Bu meni birneme bulaşdyrýar. 08:39.242 --> 08:49.624 Soň hemme zadyň yzsyz ýitip giden şol uly weýrançylyk, gadymyýetiň bilimi diýilýän zat, ol hem düýbünden düşnüksiz. 08:49.624 --> 08:56.577 Meni iň geň galdyran zat şu boldy. Soň men pikir etdim, hany, muny bilýärler. Bir uruş ýa-da ýangyn bolan bolmaly. Soňam edil... 08:56.577 --> 09:02.164 Ýagny, onuň haçan düýbünden ýitendigi baradaky çaklamalar asyrlar boýy tapawutlanýar. 09:02.164 --> 09:07.075 We adam özüne sorag berse, hany, beýle uly taslamany kim maliýeleşdirer ýa-da guraýardy, 09:07.075 --> 09:10.717 bu nähili bolardy? Bu gaty gymmat bolardy-ä. 09:10.717 --> 09:17.985 Soň antik döwürden ýönekeý düşündiriş bar: bu adamlar, bu ýazgyçylar ýa-da kitaphanalar, hemişe 09:17.985 --> 09:27.816 Aleksandriýanyň portuna düşüp, gämileri gözden geçirip, kitaphana üçin gerek bolan kitaplaryny elinden alýardylar. 09:27.816 --> 09:37.222 Ýagny, bu hem kitaphanany uzak möhletleýin gurmagyň birneme batyrgaý teoriýasy bolsa gerek. 09:37.222 --> 09:42.072 Ýöne bar bolan ýa-da bolmadyk kitaphana baradaky bilimler nireden gelýär? 09:42.072 --> 09:46.108 Ol dünýä täsinlikleriniň hatarynda sanalýar, ýagny kimdir biri bu barada ýazan bolmaly. 09:46.108 --> 09:54.155 Dogry, hekaýalar bar, rowaýatlar bar, ýöne nebsi, we muny häzir „Geçmişiň jenaýat ýeri“ -nde hem-de „Alymlar otagynyň 09:54.155 --> 10:03.365 jenaýat ýeri“ -nde özümiz doly göwrümde düşünmeli bolduk, antik döwürden biziň praktiki taýdan asyl nusgaly tekstlerimiz ýok. 10:03.365 --> 10:14.635 Wagtda äpet bir deşik bar, şol döwürde hiç zat ýok we Ýewropada antik tekstleriň, antik ýazgylaryň we ş.m. bardygyny bilmeýärdik. 10:14.635 --> 10:23.373 Soň bir monastyrden bir zadyň göçürilendigi, başga bir monastyrdan hem, we birdenkä – takmynan 1200-nji ýyllardan 10:23.373 --> 10:34.858 başlap, soňam 1400, 1500-nji ýyllaryň töwereginde – antik döwürden köp sanly tekstler tapylýar. Birdenkä olar peýda bolýar. 10:34.858 --> 10:45.342 Biraz hem-de çylşyrymly, hemişe doly ynandyryjy däl, esasanam, onuň — birnäçe papanyň gizlin ýazyjysy, ýagny bu tema bilen örän 10:45.342 --> 10:52.524 gyzyklanan papalyk sekretary — ömründe gadymy ýazyjylaryň takmynan ýarysyny tapandygyny 10:52.524 --> 10:57.414 bileniňde, edil şu tema bilen gyzyklanma döreýşi ýaly. 10:57.414 --> 11:06.234 Haýran galdyryjy zady, ol bu tekstleriň köpüsini monastyrlarda tapdy — diýilýär — Alp daglarynyň demirgazygynda. 11:06.234 --> 11:11.512 Elbetde, adam şeýle zady ýene Aleksandriýada tapyp boljak öýdýär … 11:11.512 --> 11:12.270 Ýa-da Italiýada. 11:12.270 --> 11:16.948 … ýa-da Sisiliýada. Ýagny Alp daglarynyň demirgazygyndaky monastyrlarda. 11:16.948 --> 11:22.785 Şeýlelikde, bular ol ýazandyr ýa-da ýazdyrandyr diýen pikiriň döremegine gaty güýçli täsir 11:22.785 --> 11:26.248 edýän zatlar — şeýle hem ondan gowy girdeji gazandy. 11:26.248 --> 11:32.835 Ogluna hem miras galdy, gadymy ýazgylaryň tutuş toplumlary, olary soň hem çap edip biljek boldy … 11:32.835 --> 11:39.445 Şeýlelikde, geljek üçin öndürilýärdi — meniň pikirimçe — soň döreýän bazaryň üçin 11:39.445 --> 11:44.274 öndürilýärdi, ondan gowy pul gazanyp bolýardy. 11:44.274 --> 11:45.835 Pul gazanmak hem bir tema. 11:45.835 --> 11:49.982 Siz özüňiz ýazyjy. Siz neşirýatlar bilen işleşýärsiňiz. 11:49.982 --> 11:53.637 Ol ýerde ýagdaý nähili? Siz köplük pikirini goldamaýarsyňyz. 11:53.637 --> 11:55.830 Şeýle bolsa, bu aňsat däl bolmaly. 11:55.830 --> 12:04.692 Hawa. Bu diňe žurnalistlere we blogçylara däl, meniň ýaly köplük pikirini goldamaýan, açyk, netijä açyk we 12:04.692 --> 12:11.359 subutnamalara esaslanýan gözleg geçirýän adamlara hem degişli. 12:11.359 --> 12:17.727 Soň bolsa, köp şübhelenýärsiň we köp zady sorag astyna almaly bolýarsyň, şonuň üçin ulgama tankydy 12:17.727 --> 12:21.676 garaýyş hökmany ýaly bolýar, onda aňsat däl, gaty ýönekeý. 12:21.676 --> 12:30.223 Biri indi sanly zatlar, elbetde, birden ýitip gitmeginden gorkmaly. Siz hem muny başdan geçirensiziň. 12:30.223 --> 12:37.240 Wideolar bar, birnäçe ýyl ozal bu gaty ýygy-ýygydy, olara basyp görmek isleýärsiň, ekran bolsa çal bolup galýar. 12:37.240 --> 12:43.296 Ýa-da setirler peýda bolýar, olary indi görüp bolmaýar ýa-da tapyp bolmaýar we ş.m. 12:43.296 --> 12:46.842 Şeýlelikde, sanly zatlarda bu, elbetde, gaty kyn. 12:46.842 --> 12:53.462 Şu elektron kitaplar hem, göçürip alýanlaryň, tölegini edýärsiň, ýöne olar saňa degişli däl. 12:53.462 --> 13:00.435 Elektron kitap hukuklarynyň eýeleri islendik wagtda şu hasaby, sen ol ýerde açýan we töleg edýän, 13:00.435 --> 13:04.583 pozup ýa-da ony dolandyryp ýa-da yzyna alyp bilerler. 13:04.583 --> 13:10.551 Ýagny, kitapdaky ýaly hakyky eýesi bolmaýarsyň, men kitaby geljek üçin we indiki nesil üçin saklap 13:10.551 --> 13:14.360 ýa-da sowgat edip ýa-da nähili bolsa-da edip bilerin. 13:14.360 --> 13:20.473 Şeýlelikde, biz Gerd we Renate Reuther sanly çap etmezlik, elektron kitap däl, eýsem 13:20.473 --> 13:24.653 kagyz kitaplary ýasaýarys diýip karar berdik. 13:24.653 --> 13:31.761 Corona-dan öň hem bizde şeýle mesele bardy, eger sen esasy pikiriň ugrunda däl-de, hakykatdan 13:31.761 --> 13:36.183 gözleg geçirseň, uly neşirýatlar çalt ret edýärler. 13:36.183 --> 13:40.761 Muny aýtmaly, uly neşirýatda kitap ýerleşdirmek hemişe kyn. 13:40.761 --> 13:45.080 Şeýlelikde, derrew erbet bir zat pikir etmeli däl. 13:45.080 --> 13:51.065 Ýöne şeýle bolýar, sen kiçi neşirýatlara garaşly bolýarsyň. 13:51.065 --> 13:55.115 Kiçi neşirýatlaryň bolsa, elbetde, has ýokary çykdajylary bar. 13:55.115 --> 13:58.534 Corona-dan soň olar birden, mysal üçin, kagyz alyp bilmediler. 13:58.534 --> 14:02.539 Şeýlelikde, ilki bilen bir mesele boldy. Kitaby nädip ýene çap edip bilerin? 14:02.539 --> 14:07.545 Çap ediji kagyz alýar, neşirýat ony çap edip bilmeýär. 14:07.545 --> 14:11.180 Soň bolsa, elbetde, çözgüt: Hawa, kagyz alynýar, ýöne ol köp pul talap edýär. 14:11.180 --> 14:15.513 Kiçijik neşirýaty üçin, diňe az mukdarda çap edýän, onda hemme zat has gymmat bolýar. 14:15.513 --> 14:20.539 Şeýlelikde, kiçijik neşirýatyň kiçijik kitaplary köpçülikleýin önümden has gymmat. 14:20.539 --> 14:23.555 Beýleki uly neşirýatlar üçin bolsa has aňsat. 14:23.555 --> 14:29.133 Sebäbi olar köplenç hyzmatdaşlyk edýärler ýa-da kagyz fabrikasyna degişli. 14:29.133 --> 14:35.431 Ýagny, olaryň ajaýyp girişmeleri bar, kagyz barada alada etmeli däl. 14:35.431 --> 14:44.640 Indi bolsa ÝB – hemişe şeýle ajaýyp pikirleri bar – kagyzyň nireden gelýändigini subut etmeli diýip pikir etdi. 14:44.640 --> 14:55.095 Ýagny neşirýat, çaphana tarapyndan ulanylýan kagyzyň – aslynda ol özüniň ygtyýarynda däl – daşky gurşawa zyýansyz we 14:55.095 --> 15:00.772 ekologik taýdan dogry ýagdaýda çapylandygyny subut etmeli. 15:00.772 --> 15:10.374 Bunun üçin her sahypa kagyz üçin haýsy agajyň nirede kesilendigini GPS koordinatalary bilen görkezmeli. 15:10.374 --> 15:17.799 Indi göz öňüne getirip bolýar, bu çaphanalar ýa-da ilki bilen kagyz fabrikalary, olar köplenç Ýewropa ýa-da halkara derejesinde 15:17.799 --> 15:21.697 işleýän konsernler, agaçlary halkara derejesinde getirýärler. 15:21.697 --> 15:28.960 Soňra kiçijik neşirýat kitabyň haýsy böleginiň haýsy tokaý böleginden gelendigini subut etmeli. 15:28.960 --> 15:34.782 Ýagny bu gaty agyr ýük. Jerimeleriň özi ýaşaýyşy ýok edýär, muny bilýäris. 15:34.782 --> 15:39.198 Emma bu manysyz, sebäbi Lidl-den bal alsam, üstünde „ÝB-den we ÝB-den däl ýurtlardan“ 15:39.198 --> 15:41.925 ýazylýar – ýagny dünýäniň bir ýerinde öndürilendir. 15:41.925 --> 15:42.605 Hut şeýle. 15:42.605 --> 15:44.406 Men muny iýýärin, kitaby bolsa iýemok. 15:44.406 --> 15:50.430 Hawa. Hawa, emma bu şeýle howply önüm, kagyzyň nireden gelýändigini örän takyk yzarlamaly. 15:50.430 --> 15:56.490 Şeýle hem, ol ýerde-de, elbetde, ýene-de bir nurbat gysyp: «Siz eýýäm agajy bikanun çapylan ýerde kagyz 15:56.490 --> 16:00.726 ulanypsyňyz...» diýip bolar – bu ýerde oturan adam näme bilýär. 16:00.726 --> 16:05.663 Soň bolsa, ol ýerde işlemek mümkin däl, adam gyrada goýulýar ýa-da ýaşaýşyny ýok edýän jeza alýar. 16:05.663 --> 16:14.376 Bu bolsa has-da dowam edýär, kitap şeýle howply zat bolany üçin, ony dogry ýok etmeli. 16:14.376 --> 16:22.970 Muňa hem ÝB-niň düzgünnamasy bar, neşirýat hökmünde indi subut etmeli, bu bolsa kiçi neşirýat üçin ullakan 16:22.970 --> 16:28.905 neşirýata garanyňda has köp býurokratiýa we çykdajy bilen bagly. 16:28.905 --> 16:37.336 Onuň tertipli ekologik taýdan dogry gaplanandygyny we soň ekologik taýdan dogry ýok edilendigini subut etmeli. 16:37.336 --> 16:49.956 Bu bolsa, aýdaly, nemes neşirýaty Fransiýa ýa-da Angliýa ýa-da başga ýere kitap iberende has kyn, ol ýurtda kitabyň dogry 16:49.956 --> 16:56.663 belliklendigini ýerinde barlap tassyklaýan agent üçin tölemeli. 16:56.663 --> 17:02.305 Şeýlelikde, onuň üstünde öndürijiniň kimdigi örän takyk ýazylmaly, ol öz ady bilen muňa kepil geçmeli we 17:02.305 --> 17:09.076 jogapkärçilik çekmeli, agent bolsa kitabyň ýagdaýa görä dogry ýok ediljekdigine kepil geçmeli we jogapkärçilik çekmeli. 17:09.076 --> 17:14.109 Elbetde, müşderiniň kitap bilen näme edýändigini barlamak hakykatdan-da mümkin däl. 17:14.109 --> 17:21.309 Ýöne indi her ýurt üçin, eger şeýle kiçi neşirýatyň ýylda bäş sany ýüz tutmasy bolsa, aýdaly ikisi Parižden we 17:21.309 --> 17:25.898 biri Stokgolmadan, onda ol hemme ýerde agent üçin tölemeli. 17:25.898 --> 17:32.201 Şeýlelikde, býurokratiýa çenden aşýar we bu beýleki önümlere hem degişli. 17:32.201 --> 17:42.063 Ýöne meniň üçin indi bu kitap, we maňa bu ýene-de diňe bu ýerde hemme zadyň ekologik taýdan dogry bolmagyny üpjün 17:42.063 --> 17:47.450 etmekden başga tarapa gönükdirilen ýaly bolup görünýär. 17:47.450 --> 17:52.347 Bu bolsa ýene-de uly konsernlere, kompaniýalara we maliýeçilere peýda getirýär. 17:52.347 --> 18:00.428 Dogry. Soň bolsa, elbetde, köp adam: "Hawa, onda men indi kagyz kitap çap etmerin, ol diňe elektron kitap bolar" diýer. 18:00.428 --> 18:07.282 Emma soň meniň kitabym tehnologiýa gigantlarynyň, ýa-da olara näme diýseňiz-de, şu ähli sanly 18:07.282 --> 18:11.683 ulgamlaryň aňyrsynda duranlaryň doly ygtyýarynda bolýar. 18:11.683 --> 18:20.345 Öňler hakykatdanam kitaby howply hasaplap, ony otlap, ot ýakýan ýerlerde ýakýardylar, käte awtorlary hem bile. 18:20.345 --> 18:25.385 Indi bolsa biz sanly dünýäde ýanyp duran ot ýakýan ýerlerine eýe bolduk. 18:25.385 --> 18:33.688 Kitaplar ýok bolup biler, olar alynýar we awtoryň hem köplenç şeýle bolýar, ol hem ýok bolýar, eger kitap 18:33.688 --> 18:38.711 kataloga girizilmedik bolsa, onda ol görünmez bolýar. 18:38.711 --> 18:46.069 Soň ony hiç kim tapyp bilmez we hiç kim okap bilmez. Kitap bir ýerde gaty nusga hökmünde bar bolsa-da. 18:46.069 --> 18:52.034 Gynansak-da, Gerd we Renate Reuther ähli kataloglarda sanawlanmaýar. 18:52.034 --> 18:59.168 Olar henizem Milli kitaphanada sanawlanýar, biz hem hemişe şol ýere seredýäris, ol muny etmäge borçly, henizem 18:59.168 --> 19:06.043 edýär, emma beýleki kitaphanalar, şäher kitaphanalary, welaýat kitaphanalary muny düýbünden etmeýärler. 19:06.043 --> 19:12.594 Öňler adaty zat bolan, dürli welaýat kitaphanalarynyň biziň publisistik kitaplarymyzy satyn alýandygyny, käbir 19:12.594 --> 19:19.783 kitaphananyň muny dogry duýmandygyny, şol kitabyň ýarym ýyl bolup, soň ýok bolup gidýändigini biz eýýäm gördük. 19:19.783 --> 19:26.511 Ýa-da men bir welaýat kitaphanasynda gözledim, şu wagta çenli, şol ýere adymy ýa-da kitap adyny ýazsam, şeýle 19:26.511 --> 19:30.340 çykýar: "Hawa, şu şifr boýunça sargyt edip bilersiňiz." 19:30.340 --> 19:38.013 Emma birem wagt bäri, bu ýerli kitaphananyň katalogyna seretmek islänimde, hasaba durmaly bolýaryn, ýagny şu ýa-da beýleki bir 19:38.013 --> 19:42.944 gaty howply kitaba gyzyklanýandygymy aç-açan aýtmaly bolýaryn. 19:42.944 --> 19:54.192 Adym barada aýdanda, käte, hemme ýagdaýda däl, ýöne men muny görendirin, netijeleriň sil-sil bolup gelýär, 500 netije. 19:54.192 --> 20:01.633 Belki-de meniň gözän ýeke-täk kitabym şol 500 netijäniň içindedir, ýöne kim olaryň hemmesini gözden geçirer? 20:01.633 --> 20:10.277 Şeýlelikde, belki diňe resmi däl ýagdaýda, ýöne meniň kitabymy tapmak ýa-da meniň kitabymy sargyt etmek mümkin däl edilýär. 20:10.277 --> 20:19.658 Gynansak-da, kitaphanalar hem, ýagny kitaphanalaryň işgärleri we kitap dükanlary hem munuň bilen işleşýärler diýip aýtmaly. 20:19.658 --> 20:27.810 Kitap dükanlarynyň ýazyjylaryň tarapynda durandygyny pikir edip bolar, olar kitap satmak isleýärler allam, pikir edip bolar. 20:27.810 --> 20:35.894 Ýöne gynansak-da, okyjylardan, haýsy-da bolsa bir sebäp bilen, çykyşda ýa-da başga bir ýerde Gerd we Renate Reutheriň kitaplary 20:35.894 --> 20:43.469 barada eşidip, soňra ynamly kitap dükanyna gidýänlerinden, aýdaly, we yzyna dolanyp gelýänlerinden habarlar aldym, muny 20:43.469 --> 20:49.898 aýry-aýry ýagdaýlarda eşidýärin – elbetde beýle ýygy däl – ýöne kitap dükanynda kitap ýok ýa-da kitap 20:49.898 --> 20:53.776 eltip berilip bilinmez diýýärler, bu bolsa dogry däl. 20:53.776 --> 21:00.669 Kitaplar eltip berilip bilinýär, neşirýatymyz munuň üstünde örän yhlasly işleýär, yzygiderli täzeden çap edýär. 21:00.669 --> 21:07.122 Şeýlelikde, kitaplar bar, ýöne käte olar ýok ýaly edilýär. 21:07.122 --> 21:13.293 Mundan başga-da, sanly meselesi bilen baglanyşykly ýatlamak isleýän başga bir ownuk zady bar. 21:13.293 --> 21:19.276 VG WORT – muny eşidip görmedik bolmagyňyz mümkin, bu awtorlaryň hukuklaryny goramalydygy üçin döredilen gurama, 21:19.276 --> 21:22.816 GEMA ýaly, ony aýdym-saz eserleri üçin has köp tanaýarlar. 21:22.816 --> 21:29.558 Şeýlelikde, VG WORT, meniň pikirimçe, iki ýyl mundan ozal täze bir düzgün girizdi, oňa henizem garşy çykmak mümkin, 21:29.558 --> 21:32.925 ýöne bu näçe wagt dowam eder, bilemok. Men garşy çykdym. 21:32.925 --> 21:42.997 Täze düzgün şeýle: Germaniýada bir awtor tarapyndan döredilen ähli kitaplar, ähli eserler we VG WORT-a 21:42.997 --> 21:50.755 habar berlen eserler awtomatik usulda skanirlenip bilner. 21:50.755 --> 22:00.750 Skanirlenen tekstler AI tarapyndan islendik wagt islendik görnüşde ulanylyp bilner we skanirlenen material, tekstler – 22:00.750 --> 22:10.830 ýagny meniň akyl eýeçiligim, tekstler, faktlar, maglumatlar, meniň hepdeläp we aýlap işlän, soňra bolsa okyjynyň okamak 22:10.830 --> 22:20.148 isleýşi ýaly owadan ýazmak üçin ýene işlän zatlarym – bu tekstler AI tarapyndan ýöne bir eýelenýär we, indi iň 22:20.148 --> 22:30.060 erbet tarapy, üçünji taraplara geçirilip bilner – we munuň üçin ol „jogapkärçilikden boşadylan“. 22:30.060 --> 22:40.549 Esasan bu, bu AI arkaly girişi bolan her kimiň meniň tekstlerimi göçürip, öz adyndan çap edip ýa-da başga näme etse-de edip 22:40.549 --> 22:46.084 biljekdigini aňladýar, men bolsa oňa garşy hiç zat edip bilemok. 22:46.084 --> 22:54.334 Sebäbi birinjiden, jogapkärçilikden boş – üçünji taraplar hemişe bolşy ýaly, meniň akyl eýeçiligim bilen işleýänler… 22:54.334 --> 23:00.894 Iň erbet tarapy, bu zatlaryň hemmesini VG WORT, ýagny meniň pul tölemeli bolan we meniň bähbitlerimi 23:00.894 --> 23:05.669 goramalydygy üçin döredilen gurama goldaýar we jogap berýär. 23:05.669 --> 23:15.171 Aýdylan ýaly, häzirki wagtda henizem garşy çykmak mümkin, ýöne eşidenimde, awtorlar munuň üstünden gaty ýeňillik bilen geçýärler 23:15.171 --> 23:23.262 we muny dogry göz öňüne getirip bilmeýärler, emma bu köpçülikleýin bolup başlasa we tehnologiýa gigantlary we 23:23.262 --> 23:32.096 sanlaşdyrylan dünýä bilen her gün dowam edýär, men aslynda bilmeýärin, hawa, adam aslynda arzan AI tarapyndan döredilen 23:32.096 --> 23:39.964 kitaplara garşy durup bilmeýär, olar hem edil zordan işlenip düzülen, özüniň gözleg geçiren diýilýän, ylmy 23:39.964 --> 23:47.283 iş ýa-da žurnalistik iş ýa-da taryhy iş ýa-da nähili görünişine baglylykda, şeýle ajaýyp. 23:47.283 --> 23:49.830 Hawa, bu hakykatdan hem däli. 23:49.830 --> 23:55.084 Siz bir makalada-da, biraz has çuňňur gidýär, "öz-özüňi senzura etmek" barada gürrüň etdiňiz, 23:55.084 --> 23:59.123 neşirýatlara baryp bilmegiňiz, kitap çap edip bilmegiňiz barada. 23:59.123 --> 24:06.540 Siz muny "gizlin tankydyň inçe usullary" diýip atlandyrdyňyz, we meniň soragym: bu aslynda näme üçin zerur? 24:06.540 --> 24:09.196 Biz erkin jemgyýetde ýaşaýarys, diýilýär. 24:09.196 --> 24:12.897 Bu hem ýuwaş-ýuwaşdan aýrylmagyňyzy üpjün etmeli bir erteki. 24:12.897 --> 24:21.693 Men soňky ýyllarda, esasanam soňky bäş-alty ýylda, töweregiňizde hemme zadyň ýykylýandygyny görýän bu şoklary başdan geçirdim, 24:21.693 --> 24:28.116 olary jemgyýetimiziň sütünleri diýip hasaplaýardyk, saýlawlar manipulýasiýa edilmeýär, bizde 24:28.116 --> 24:31.631 söz azatlygy, ylym azatlygy, pikir azatlygy bar. 24:31.631 --> 24:41.380 Emma biz her ýerde görýäris, ol ýerde aýlanýar. Bu bolsa on ýa-da ýigrimi ýyl öň biziň öz-özünden garaşýan ýaly däl. 24:41.380 --> 24:51.996 We soň bolsa, erkin žurnalist, garaşsyz gözlegçi ýa-da başga kim bolsaň-da işlemek isleseň, men eýýäm ýeterlik mysallary 24:51.996 --> 25:03.538 aýtdym, hemme ýerde haýyş edilýär, gözegçilik edilýär, senzura edilýär, netijede seniň özüň hem senzura edýärsiň, bu aýdyň. 25:03.538 --> 25:09.083 Adam pikir edýär, men bu temany beýle hem işläp bilerinmi? 25:09.083 --> 25:14.781 Ýa-da adam pikir edýär, men tapýanlarymyň hemmesini aç-açan aýdyp bilerinmi? 25:14.781 --> 25:23.067 Men diňe sanjym temasy barada aýdýaryn. Bu ýerde hemme tarapda diwarlar beýgeldildi. 25:23.067 --> 25:26.236 We haýsy atlary çykarjakdygyňy pikir etmeli. 25:26.236 --> 25:31.514 Elbetde, neşirýaty kyn ýagdaýa salyp bilmersiň ýa-da neşirýatyň özi. 25:31.514 --> 25:33.941 Edýän işiňde biraz seresap bol. 25:33.941 --> 25:38.542 Ýagny, hemme tarapdan has kynlaşýar. 25:38.542 --> 25:44.284 We päsgelçilikler has beýgelýär. Emma biz hakykatda galmaly. 25:44.284 --> 25:48.903 Biz hakykaty gözlemeli. Olar muny edýärler, biz muny edýäris. 25:48.903 --> 25:56.863 Men pikir edýärin, näçe köp adam bu gapma-garşylyga, öňe sürülýän azatlyk bilen hakyky azatlyk galyndylarynyň 25:56.863 --> 26:05.601 arasyndaky tapawuda we bizi gurşap alan gözegçilik islegine ünsi çekmäge het edýän bolsa, şonça-da köp düşünje bar. 26:05.601 --> 26:08.278 We düşünje hemme zadyň esasydyr. 26:08.278 --> 26:19.490 Ýalanlar dünýäsinde hakyky arkaýyn ýaşap bilmersiň, ýagşy wyždan bilen ýa-da geljege umyt bilen. 26:19.490 --> 26:30.081 Sebäbi ýalanlar bilen gurşalan we döşelen ýaşayyş hakyky bagtly ýaşayyş bolup bilmez. Men muny göz öňüne getirip bilemok. 26:30.081 --> 26:34.710 Bu zat hem bar, ýalňyşlykda dogry ýaşayyş ýok. 26:34.710 --> 26:40.750 Edýän işiň bilen üstünlik gazanjakdygyňa ynanmasaň-da, synanyşmaly. 26:40.750 --> 26:50.692 Biz häzir, Gerd we Renate Reuther, hemişelik şübhe üçin durýarys, ýagny adam şübhelenýär we bu şübhesini beýan edýär we soň aýdýar: 26:50.692 --> 26:58.662 "Mana aýdylan zat maňa erteki ýaly görünýär, meniň dünýä tejribäme, durmuş tejribäme ýa-da häzir öwrenýän 26:58.662 --> 27:04.296 zadyma, netije hökmünde tapan zadyma gabat gelmeýär." 27:04.296 --> 27:12.201 Men muny diňe edip bilýärin, siz edýärsiňiz we men başga her kimi çagyryp bilýärin, ir öňünden gaty gorkmazlygy, 27:12.201 --> 27:20.014 sebäbi kim şübhelenýär, bu biziň iň soňky, iň täze kitabymyzdy: "Kim şübhelenýär, ol eýýäm ýeňdi". 27:20.014 --> 27:27.136 Sebäbi her şübhe bir gapyny açýar. Bir zada şübhelenen badyma, men iki zady görýärin. 27:27.136 --> 27:35.082 Men resmi aýdylýan zady ýa-da hemişe ynanan zadymy görýärin we şübhe bilen alternatiwany görýärin. 27:35.082 --> 27:41.513 Bu köp adamlary gorkuzýar, olara gorky salýar, sebäbi olaryň howpsuzlygyny we ynamyny alýar, ýöne şeýle-de 27:41.513 --> 27:44.467 bolsa bir gapyny açýar. Meniň iki mümkinçiligim bar. 27:44.467 --> 27:53.662 Men birini saýlap bilýärin ýa-da ortada bir ýerde ylalaşyk görýärin, ýöne meniň pikirimçe, şübhe arkaly bu gapyny açmagy 27:53.662 --> 28:02.244 diňe meniň howpsuzlygymy sarsýan we maňa gorky salýan bir zat hökmünde däl, eýsem meni ýüklerden, ýalanlardan we 28:02.244 --> 28:10.698 hakykatdan däl zatlardan we maňa nähili zatlar satylan bolsa, olardan azat edýän bir zat hökmünde görmeli. 28:10.698 --> 28:19.499 Her şübhe azatlyga tarap bir ädimdir, eger muny gaty uly asmak isleseň, hakykatyň özüne tarap. 28:19.499 --> 28:29.559 Bu köp kiçi zatlarda bolup biler, gaty kiçi gündelik zatlar, ýöne diňe aýtmak, men munuň beýle däldigine ynanýaryn, men muny 28:29.559 --> 28:35.570 ýöne ýere etmeýärin, men ilki bilen munuň hakda pikir edýärin. 28:35.570 --> 28:40.703 Şeýlelikde, bu hakykatdan-da düýbünden täze bir dünýä açýar. 28:40.703 --> 28:45.930 Gyzykly beýanat, hawa. Siz henizem kitaplaryň ýok edilmegi barada gürrüň etdiňiz. 28:45.930 --> 28:49.530 Siziň tomaşaçylar üçin ýene bir görkezmäňiz barmy? 28:49.530 --> 28:53.274 Öz kitaphanasyny döretmek üçin puly bolan adam az bolar. 28:53.274 --> 28:59.823 Olar sanly zadyň ygtybarsyzdygyny, oňa hakykatdan eýe bolmaýandygyňyzy aýdýarlar, bu bolsa WEF-iň hiç zada eýe 28:59.823 --> 29:04.223 bolmaly däl diýen tutuş gündelik tertibine gabat gelýär. 29:04.223 --> 29:08.040 Näme etmeli? Bilimi indiki nesil üçin nädip saklamaly? 29:08.040 --> 29:15.807 Hawa. Bir wagtlar şeýle film bardy, „Fahrenheit 451“ , onda adamlar häkimiýetler kitaplary 29:15.807 --> 29:19.865 ýok edenligi üçin kitaplary ýatdan öwrenipdiler. 29:19.865 --> 29:22.203 Ol kitap görmek islemeýän döwletdi. 29:22.203 --> 29:28.366 Soňra käbir adamlar: „Biz kitaplary geljekki nesiller üçin halas etmeli“ diýip, olary ýatdan öwrendiler. 29:28.366 --> 29:33.136 Bu gaty ekstremal utopiýa. Men muny beýle aýtmaýaryn. 29:33.136 --> 29:39.727 Ýöne ilki bilen, özüňiz okan kitaplar barada başgalar bilen gürleşmek, elbetde, kömek edýär. 29:39.727 --> 29:46.939 Soňra pikir azyndan, bu sözme-söz bolmaly däl, ýöne bu kitabyň, bu ýazyjynyň pikiri, ideýasy, esasy mazmuny 29:46.939 --> 29:51.403 geçirilýär. Şeýlelikde, meniň pikirimçe, bu gaty möhümdir. 29:51.403 --> 29:57.247 Kitaplary özüňiz okamak, olary häzir hem kitaphanalardan ýa-da kitap dükanlaryndan bölekleýin alyp bolýar, ýa-da pul tygşytlamak 29:57.247 --> 30:01.174 isleseňiz, elbetde, hemişe edip biljek zadyňyz – biz hem edýäris, sebäbi bize gaty köp 30:01.174 --> 30:03.345 kitap gerek – ulanylan kitaplary satyn almak. 30:03.345 --> 30:07.490 Uly däl bahadan ulanylan kitaplary hödürleýän firmalar bar. 30:07.490 --> 30:13.010 Bu häzir hem bolýar. Satyn almak, ýöne, bir zat aýtmaly: Satyn almak we iň gözel zady saklamak. 30:13.010 --> 30:19.803 Şeýlelikde, bu, elbetde, möhüm ýol. Ýa-da özüňiz bir zat ýazyp, ony bir ýere goýmak. 30:19.803 --> 30:23.438 Adam hemme zady ýatda saklamaýar, esasanam garrap başlanyňda, barha köp zady ýatdan çykarýar. 30:23.438 --> 30:30.931 Bu hem örän gyzykly, ähli kitaplary saklamak hökman däl – öňler bu köplenç edilýärdi – galam bilen 30:30.931 --> 30:34.263 belläp, soňra ýazyp alyp, diňe şony saklaýardylar. 30:34.263 --> 30:41.842 Soňra bolsa, elbetde, Kla.TV-daky öz ulgamynyzy maslahat berip bilerin, ol ýerde diýilýär, biz muny 30:41.842 --> 30:45.115 merkezsiz bir görnüşde saklamaly, ýitip gitmez ýaly. 30:45.115 --> 30:52.136 Öýünde bary-ýogy bäş kitaby bolan her kim, haý, bilmedim, 5,000 bolmaly däl, 80 million gezek 30:52.136 --> 30:55.622 bäş kitap bolsa, ol hem eýýäm öz goşandyny goşdy. 30:55.622 --> 30:58.823 Uly pikirlenmeli, kiçiden başlamaly, soň bolar. 30:58.823 --> 31:00.120 Örän gowy beýanat. 31:00.120 --> 31:03.679 Bu gyzykly interwýu üçin size, doktor Renate Reuther, köp sagbolsun. 31:03.679 --> 31:05.958 Men size sagbolsun aýdýaryn. 31:09.794 --> 31:17.913 Ukraina, Russiýa, Ysraýyl, Gaza, ABŞ, Iran – üçünji jahan urşunyň gyrasynda durusmy? 31:17.913 --> 31:23.381 Uruşda ilki bilen hakykat ölýär, onuň bilen birlikde hakyky taryh ýazuwy hem. 31:23.381 --> 31:30.014 Ýewropanyň hökümetleri ýarag we harby enjamlara çäksiz maýa goýýarkalar, Kla.TV 25,000-den gowrak gepleşikde 31:30.014 --> 31:34.261 uruş gyjyndyryjylaryny we olaryň mekir usullaryny paş etdi. 31:34.261 --> 31:39.041 Hakyky taryh ýazuwyny, ýene bir gezek galplaşdyrylmazdan öň, gorap sakla. 31:39.041 --> 31:45.611 Nähili? Häzir wideo beýanyndaky salgysyna bas: www.kla.tv/2plus. 31:45.611 --> 31:51.393 We bir milliard frank iş bahasyndaky mugt taryh arhiwini özüňe gorap sakla. 31:51.393 --> 32:00.876 Häzir formany doldur, we sebitdäki Kla.TV işgäriňiň elinden göni eksklýuziw mugt gaty diski sowgat alarsyň. 32:00.876 --> 32:08.430 Hakykatdan mugtmy? Elbetde. Ýekeje bahasy – bu täsin taryh arhiwini göçürmäge we mugt iki 32:08.430 --> 32:12.994 sany başga kontakta bermäge goldaw bermegiňdir. 32:12.994 --> 32:15.140 Biz bilen bu dünýäni halas et.