1
00:00:00,507 --> 00:00:06,843
Nagt puly söwda ulanylyşy jemgyýetiň ähli
pudaklarynda öňe sürülýär. Jemgyýetçilik ulaglarynda hem şeýle.

2
00:00:06,843 --> 00:00:11,550
«Alliance Swisspass» — demir ýol we awtobus
boýunça Şweýsariýanyň pudak birleşigi —

3
00:00:11,550 --> 00:00:15,520
biletleriň töleginde sanlaşdyrmany ep-esli giňeltmekçi.

4
00:00:15,520 --> 00:00:22,741
«Swisspass»-yň 2026-njy ýylyň 2-nji sentýabryndaky metbugat
habaryndan görnüşine görä, maýa goýum we täzeleme

5
00:00:22,741 --> 00:00:31,085
siklleriniň çäginde wokzallardaky bar bolan bilet
awtomatlary kagyzsyz we nagt pulsyz awtomatlar bilen çalşylmaly.

6
00:00:31,085 --> 00:00:33,789
«Swisspass» wagt taýdan anyk möhleti kesgitlemeýär.

7
00:00:33,789 --> 00:00:42,351
Nagt pulsyz awtomatlara geçilende, nagt pul bilen
tölemek isleýän adamlar üçin alternatiwa hökmany bolmaly.

8
00:00:42,351 --> 00:00:47,445
Biletleri öňki ýaly internet ýa-da smartfon arkaly alyp bolýar.

9
00:00:47,445 --> 00:00:55,851
Wokzalda bilet almak isleýän adam ony «Swisspass» ýa-da täze
hödürlenen «öV Prepaid Card» ýaly daşaýjy serişdä ýüklemeli.

10
00:00:55,851 --> 00:00:59,226
Bu karta nagt tölegiň täze mümkinçiligi hökmünde hödürlenýär.

11
00:00:59,226 --> 00:01:05,856
Ol anonim bolup, SBB satuw
nokatlarynda nagt pul bilen doldurylyp bilner.

12
00:01:05,856 --> 00:01:09,320
Ýöne bu teklip hakykatdan-da näderejede özüne çekiji?

13
00:01:09,320 --> 00:01:15,358
Müşderi öň biletini öz wokzalynyň awtomatynda
nagt pul bilen aňsatlyk bilen alyp bilýärdi, indi

14
00:01:15,358 --> 00:01:19,171
bolsa satuw nokadynda ilki bilen karta satyn almaly.

15
00:01:19,171 --> 00:01:26,945
Hyzmat edilýän kassalar yzygiderli azalýandygy sebäpli, ol indiki
şähere gitmeli we ol ýerde kassada uzyn nobat garaşmaly bolar.

16
00:01:26,945 --> 00:01:34,445
Kartasyna köp pul ýükläp, özi bilen köp mukdarda pul göterýär,
az ýükläp bolsa, tiz wagtdan ýene şähere gitmeli bolar.

17
00:01:34,445 --> 00:01:38,414
Bu hakykatdan-da göni nagt tölege deňhukukly alternatiwamy?

18
00:01:38,414 --> 00:01:46,200
Ýa-da aslynda nagt pul bilen tölegi şeýle bir özüne
çekijisiz etmek islenýärmi welin, ol öz-özüni ýok edýär?

19
00:01:46,200 --> 00:01:52,429
«Alliance Swisspass»-yň habaryna görä, sanlylaşdyrmanyň
giňeldilmegi bilen satuw çykdajylary azaldylmaly.

20
00:01:52,429 --> 00:02:01,101
Ýöne belli bolşy ýaly, çalt tehnologik ösüş ulanylýan
enjamlaryň çalt könelmegine we täzeden çalşylmagyna getirýär.

21
00:02:01,101 --> 00:02:06,385
Serwer fermalary, maglumat merkezleri we ýokary
öndürijilikli enjamlar bilen sanly tehnologiýalary

22
00:02:06,385 --> 00:02:09,918
ulanmak ep-esli mukdarda elektrik energiýasyny talap edýär.

23
00:02:09,918 --> 00:02:12,544
Şeýlelikde, pul tygşytlanýarmy?

24
00:02:12,544 --> 00:02:19,125
Pudak birleşigi sanlylaşdyrmanyň üçin anyk
meýilnamasynyň bardygy baradaky metbugatyň beýanyny ret edýär.

25
00:02:19,125 --> 00:02:26,765
«K-Tipp»-iň 2.9.2026-njy ýyldaky 14/2026-njy sanynda ýazyşy ýaly,
jemgyýetçilik transport pudagynyň 2035-nji

26
00:02:26,765 --> 00:02:33,921
ýyldan başlap bilet awtomatlarysyz
«infrastrukturasyz satuw» meýilleşdirýändigi dogry däl.

27
00:02:33,921 --> 00:02:39,265
Şeýle-de bolsa, anyk faktlar sanlylaşdyrmanyň çalt
ädimler bilen durmuşa geçirilýändigini görkezýär.

28
00:02:39,265 --> 00:02:44,479
«K-Tipp»-iň habaryna görä, mysal üçin, köp
syýahatly kartlaryň bellik edijileri ýakyn wagtda

29
00:02:44,479 --> 00:02:47,800
sanly işjeňleşdiriji enjamlar bilen çalşylmaly:

30
00:02:47,800 --> 00:02:52,860
«Bu ugurda ilkinji ädim
Demirgazyk-Günbatar Şweýsariýada we Bazelde bolýar.

31
00:02:52,860 --> 00:02:58,812
Ol ýerde indiki ýyl köp syýahatly
kartlary bellik etmek üçin 400 enjam aýrylýar.

32
00:02:58,812 --> 00:03:06,625
Bazel ulag kärhanasynyň direktory teswirnamada bellige alşy ýaly,
soňra kagyz biletler we kartlar üçin bellik edijiler bolmaz.

33
00:03:06,625 --> 00:03:11,040
Bellik edijileriň ýerine «işjeňleşdiriji enjamlar» oturdylar.

34
00:03:11,040 --> 00:03:18,040
Bir syýahaty işjeňleşdirmek üçin diňe «SwissPass»
ýa-da mikroçip kartyny enjama ýakynlaşdyrmak ýeterlik.»

35
00:03:18,040 --> 00:03:21,242
Bilet awtomatlarynyň aýrylmagy hem dowam edýär.

36
00:03:21,242 --> 00:03:29,906
SBB soňky on ýylda jemi 1.453 bilet
awtomatynyň 434-sini söküp aýyrdy.

37
00:03:29,906 --> 00:03:33,007
Şeýlelikde, her üçünji awtomat ýitip gitdi.

38
00:03:33,007 --> 00:03:39,902
«K-Tipp»-iň 16.9.2026-njy ýyldaky 15-nji sany,
geçen maý aýyndan bäri galan enjamlaryň

39
00:03:39,902 --> 00:03:44,242
köpüsinde nagt tölegiň petiklenendigini habar berýär.

40
00:03:44,242 --> 00:03:47,703
Sebäp hökmünde "wandalizme garşy gorag" görkezilýär.

41
00:03:47,703 --> 00:03:51,929
Bu, awtomatlara ýelmenen ýazgylarda ýazylgy dur.

42
00:03:51,929 --> 00:03:57,984
SBB-niň kassa işgärleri "K-Tipp" bilen
söhbetdeşlikde, esasanam oba ýerlerinde we aglomerasiýalarda

43
00:03:57,984 --> 00:04:01,882
"ýüzlerçe" bloklanan awtomat barada habar berýärler.

44
00:04:01,882 --> 00:04:10,812
"K-Tipp" tarapyndan sorag edilen degişli jemgyýetler bolsa,
wandalizmiň möhüm hadysalarynyň ýüze çykmandygyny aýdýarlar.

45
00:04:10,812 --> 00:04:16,332
SBB bu barada dymýar we "K-Tipp"-e ne
awtomatlaryň ýerleşýän ýeri we sany, ne-de olaryň

46
00:04:16,332 --> 00:04:21,125
öňe süren zeperleri barada maglumat bermeýär.

47
00:04:21,125 --> 00:04:30,226
Görnüşi ýaly, nagt töleg we kagyz çykaryşly bilet awtomatlarynyň
aýrylmagy arka planda ädimme-ädim gizlinlikde dowam etdirilýär.

48
00:04:30,226 --> 00:04:37,867
Nagt pul bilen tölemegi dowam etdirmegiň ýaly görünýän
alternatiwa şeýle bir kyn we özüne çekiji däl welin,

49
00:04:37,867 --> 00:04:43,343
onuň hem ýok edilmegi wagt meselesi ýaly bolup görünýär.

50
00:04:43,343 --> 00:04:46,460
SBB-niň meýilnamalaryna garşy hem garşylyk ýüze çykýar.

51
00:04:46,460 --> 00:04:53,940
Muny diňe alternatiw metbugatyň däl, eýsem esasy
akymyň hem tankydy habarlary we gepleşikleri görkezýär.

52
00:04:53,940 --> 00:04:59,875
Jemgyýetçilik ulaglarynda nagt pulyň ýok edilmegi baradaky
meýilnamalara garşy nädip üstünlikli garşy

53
00:04:59,875 --> 00:05:05,843
durup boljakdygyny, Graubünden kantonyndan 78
ýaşly Berta Caminadanyň mysaly hem görkezýär.

54
00:05:05,843 --> 00:05:10,726
Caminada üçin sebäp bolan zat, geçen
dekabrdaky wagt tertibiniň üýtgemegi boldy.

55
00:05:10,726 --> 00:05:17,781
"Postauto Graubünden" kantonyň tabşyrygy boýunça bilet
satuwyny öňdäki sürüjilik işgärleriniň ýanynda bes etdi.

56
00:05:17,781 --> 00:05:23,492
Pensiýa çykan aýal, Postauto-da nagt pul bilen
tölemegiň mümkin däldigine göz ýummak islemedi.

57
00:05:23,492 --> 00:05:32,070
Şonuň üçin ol "Jemgyýetçilik hyzmatlarynda nagt töleg
(Diskriminasiýa garşy inisiatiwa)" halk inisiatiwasyony başlady.

58
00:05:32,070 --> 00:05:43,085
Diňe iki aýyň içinde kantonyň ähli 100
jemgyýetinden rekord derejede 15,781 gol çekildi.

59
00:05:43,085 --> 00:05:48,066
Bu, başlangyç üçin diňe 4,000 gerek bolandygyna garamazdan.

60
00:05:48,066 --> 00:05:53,802
Başlangyç, mysal üçin poçta awtobusynda,
jemgyýetçilik park awtomatlarynda ýa-da hajathanalarda nagt pul

61
00:05:53,802 --> 00:05:57,066
bilen tölemegiň mümkin bolmagyny üpjün etmek isleýär.

62
00:05:57,066 --> 00:06:04,003
Sanly töleg serişdeleri galmaly, ýöne nagt
pul bilen tölemek mümkinçiligini çalyşmaly däl.

63
00:06:04,003 --> 00:06:08,081
Indiki nobatda «Graubünden Beýik Geňeşi» bu meselä karar bermeli.

64
00:06:08,081 --> 00:06:15,378
Netije bolmasa, jemgyýetçilik edaralarynda
teňňeleriň geljegi barada halk ses berer.

65
00:06:15,378 --> 00:06:22,066
Berta Caminadanyň mysaly nagt puluň ýatyrylmagyna
garşy durup boljakdygyny we ilatyň uly böleginiň

66
00:06:22,066 --> 00:06:26,347
nagt puluň saklanmagyny isleýändigini görkezýär.

67
00:06:26,347 --> 00:06:34,324
Ýöne näme üçin nagt puluň saklanmagy şeýle möhüm we diňe
sanly töleg edip bilýän bolsa, ilata näme howp abanýar?

68
00:06:34,324 --> 00:06:40,089
Hansjörg Stützle on ýyldan bäri nagt pul
bilen geljek üçin raýat hereketini gurýar.

69
00:06:40,089 --> 00:06:45,636
Ol öz habaryny köp sanly çykyşlarda we
telewideniýede jemgyýetçilik bilen paýlaşdy.

70
00:06:45,636 --> 00:06:50,745
Ol ÝB-de nagt puluň ýatyrylmagyna garşy petisiýa hem başlady.

71
00:06:50,745 --> 00:06:55,886
Ol sanly ýewronyň girizilmegi bilen nagt pul
tölemek hukugynyň hem kepillendirilmelidigini

72
00:06:55,886 --> 00:06:59,355
we düzgünnamada berkidilmelidigini talap edýär.

73
00:06:59,355 --> 00:07:04,331
Nagt pulsuz jemgyýetiň howpuny şeýle beýan edýär:

74
00:07:04,331 --> 00:07:09,696
«Her alyş-çalyş gözegçilik edilip, kontrol
edilip, çäklendirilip we bes edilip bilner.

75
00:07:09,696 --> 00:07:12,527
Her töleg üçin ýygym salnyp bilner.

76
00:07:12,527 --> 00:07:17,230
Sanly dünýäde gulplanan bolsa, pulum hakykatdan hem meniňmi?

77
00:07:17,230 --> 00:07:22,934
Nagt pulsuz dünýäniň netijeleri, hemme zady
öz içine alýan gözegçilik sebäpli, örän giň

78
00:07:22,934 --> 00:07:26,011
bolup, durmuşymyzyň her bir ugruna degýär.

79
00:07:26,011 --> 00:07:31,652
Erkin jemgyýete bolsa gözegçilik edilip,
dolandyrylyp bilinmeýän erkin töleg serişdesi gerek.

80
00:07:31,652 --> 00:07:36,855
Sebäbi her kim öz barada haýsy
maglumatlaryň açylmagyny isleýändigini özi çözmelidir.“

81
00:07:36,855 --> 00:07:45,644
Maliýe hünärmeni Ernst Wolff 2023-nji ýylyň 19-njy iýunyndaky
podkastynyň böleginde sanly ýewro barada pikirini beýan edýär.

82
00:07:45,644 --> 00:07:55,417
ÝB-niň sanly ýewrosy bu ýerde nagt pul alternatiwasyz
her bir sanly töleg ulgamynyň wekili hökmünde durýar.

83
00:07:55,417 --> 00:08:03,196
„ Merkezi banklara we olaryň arkasyndaky sanly-maliýe
toplumyna ilatyň öz bähbitlerine boýun egdirmek üçin pul

84
00:08:03,196 --> 00:08:08,222
taryhynyň ähli döwründe bolup görmedik mümkinçilikleri açýar.

85
00:08:08,222 --> 00:08:14,871
Programmalanýan walýuta bolany üçin, sanly ýewro maksatly
çykarylýar, gutaryş möhletine baglanýar we ähli

86
00:08:14,871 --> 00:08:21,260
ulanyjylara aýratyn göterim we salgyt
nyrhlary, şeýle hem jerime tölegleri girizilip bilner.

87
00:08:21,260 --> 00:08:29,415
Onuň tölegini, mysal üçin, howa ýa-da saglyk sertifikaty ýaly
şertlere baglamak, onuň güýjüni ýerli, sebit ýa-da

88
00:08:29,415 --> 00:08:37,480
milli derejede çäklendirmek ýa-da hytaý nusgasyna
görä sosial kredit ulgamyna baglamak mümkin bolar.

89
00:08:37,480 --> 00:08:43,542
Puluň taryhyna seredilse, taryhy taýdan
ol hemişe iki esasy häsiýete eýe bolupdyr:

90
00:08:43,542 --> 00:08:47,878
Ol ähliumumy çalyşma we şol bir wagtyň
özünde hökümdarlyk serişdesi bolupdyr.

91
00:08:47,878 --> 00:08:56,843
Sanly merkezi bank puly – häzir yglan edilýän sanly ýewro ýaly
– ilkinji nobatda hökümdarlyk serişdesidir, öňki diktatorlaryň

92
00:08:56,843 --> 00:09:02,100
aklyna gelen ähli çärelerden has täsirli we netijeli..“

93
00:09:02,100 --> 00:09:09,644
Ine ýene-de nagt puluň ýatyrylmagynyň durmuşyňyza nähili
täsir etjekdiginiň iň möhüm nokatlarynyň gysgaça beýany:

94
00:09:09,644 --> 00:09:14,136
- Siz indi anonim we yzsyz töleg etmek mümkinçiligine eýe däl.

95
00:09:14,136 --> 00:09:19,722
Her bir alyş-çalyş gözegçilik edilip, kontrol
edilip, çäklendirilip we bes edilip bilner.

96
00:09:19,722 --> 00:09:23,665
- Banklar we hökümetler siziň hasaplaryňyza
çäklendirilmedik girişmäge hukugy bar we

97
00:09:23,665 --> 00:09:27,214
islänlerinde siziň emläkiňizi musadere edip bilerler.

98
00:09:27,214 --> 00:09:33,180
- Pul serişdeleri maksatly çykdajy edilip
bilner we möhleti bilen baglanyşdyrylyp bilner.

99
00:09:33,180 --> 00:09:38,863
- Aýratyn göterim we salgyt nyrzlary,
şeýle hem jerime tölegleri girizilip bilner.

100
00:09:38,863 --> 00:09:44,726
- Eger siz ulgama laýyk hereket etmeseňiz, pul
serişdeleriňizi blokirlemek arkaly ykdysady we jemgyýetçilik

101
00:09:44,726 --> 00:09:48,792
durmuşdan çykarylmak bilen jezalandyrylyp bilnersiňiz.

102
00:09:48,792 --> 00:09:52,812
- Banklara haker hüjümleri bolanda, puluňyz howpsuz däl.

103
00:09:52,812 --> 00:09:58,080
- Bank bankrot bolanda, puluňyz ýitirilýär (doly ýitgi).

104
00:09:58,080 --> 00:10:06,176
- Eger elektrik ýa-da internet infrastrukturasy
işlemezse, töleg amallary mümkin bolmaz we ykdysadyýet çöker.

105
00:10:06,176 --> 00:10:09,964
Häzirçe jemgyýetçilik ulaglarynda nagt pul bilen tölemek mümkin.

106
00:10:09,964 --> 00:10:16,894
Bu mümkinçilikden peýdalanyň, hatda munuň üçin aýlanyp
ýöremeli bolsaňyz hem. Biletiňizi göni nagt pul bilen alyň!

107
00:10:16,894 --> 00:10:23,425
Dizaýnerlerdäki möhür kartlaryny ulanyň we “Prepaid Card”
satyn almak üçin kassada nobata durmaga wagt sarp ediň.

108
00:10:23,425 --> 00:10:27,214
Şeýlelik bilen nagt tölegiň saklanmagy üçin alamat goýýarsyňyz.

109
00:10:27,214 --> 00:10:31,968
Demirýol işgärlerine we beýleki adamlara “nagt
puluň ýatyrylmagy” temasy barada gürrüň ediň.

110
00:10:31,968 --> 00:10:40,144
Daş-töweregiňize puluň sanlaşdyrylmagynyň hemmämizi öz-özümizi
dolandyryp bilmeýän geljege alyp barýandygyny düşündiriň.