WEBVTT 00:00.507 --> 00:06.843 Nagt puly söwda ulanylyşy jemgyýetiň ähli pudaklarynda öňe sürülýär. Jemgyýetçilik ulaglarynda hem şeýle. 00:06.843 --> 00:11.550 «Alliance Swisspass» — demir ýol we awtobus boýunça Şweýsariýanyň pudak birleşigi — 00:11.550 --> 00:15.520 biletleriň töleginde sanlaşdyrmany ep-esli giňeltmekçi. 00:15.520 --> 00:22.741 «Swisspass»-yň 2026-njy ýylyň 2-nji sentýabryndaky metbugat habaryndan görnüşine görä, maýa goýum we täzeleme 00:22.741 --> 00:31.085 siklleriniň çäginde wokzallardaky bar bolan bilet awtomatlary kagyzsyz we nagt pulsyz awtomatlar bilen çalşylmaly. 00:31.085 --> 00:33.789 «Swisspass» wagt taýdan anyk möhleti kesgitlemeýär. 00:33.789 --> 00:42.351 Nagt pulsyz awtomatlara geçilende, nagt pul bilen tölemek isleýän adamlar üçin alternatiwa hökmany bolmaly. 00:42.351 --> 00:47.445 Biletleri öňki ýaly internet ýa-da smartfon arkaly alyp bolýar. 00:47.445 --> 00:55.851 Wokzalda bilet almak isleýän adam ony «Swisspass» ýa-da täze hödürlenen «öV Prepaid Card» ýaly daşaýjy serişdä ýüklemeli. 00:55.851 --> 00:59.226 Bu karta nagt tölegiň täze mümkinçiligi hökmünde hödürlenýär. 00:59.226 --> 01:05.856 Ol anonim bolup, SBB satuw nokatlarynda nagt pul bilen doldurylyp bilner. 01:05.856 --> 01:09.320 Ýöne bu teklip hakykatdan-da näderejede özüne çekiji? 01:09.320 --> 01:15.358 Müşderi öň biletini öz wokzalynyň awtomatynda nagt pul bilen aňsatlyk bilen alyp bilýärdi, indi 01:15.358 --> 01:19.171 bolsa satuw nokadynda ilki bilen karta satyn almaly. 01:19.171 --> 01:26.945 Hyzmat edilýän kassalar yzygiderli azalýandygy sebäpli, ol indiki şähere gitmeli we ol ýerde kassada uzyn nobat garaşmaly bolar. 01:26.945 --> 01:34.445 Kartasyna köp pul ýükläp, özi bilen köp mukdarda pul göterýär, az ýükläp bolsa, tiz wagtdan ýene şähere gitmeli bolar. 01:34.445 --> 01:38.414 Bu hakykatdan-da göni nagt tölege deňhukukly alternatiwamy? 01:38.414 --> 01:46.200 Ýa-da aslynda nagt pul bilen tölegi şeýle bir özüne çekijisiz etmek islenýärmi welin, ol öz-özüni ýok edýär? 01:46.200 --> 01:52.429 «Alliance Swisspass»-yň habaryna görä, sanlylaşdyrmanyň giňeldilmegi bilen satuw çykdajylary azaldylmaly. 01:52.429 --> 02:01.101 Ýöne belli bolşy ýaly, çalt tehnologik ösüş ulanylýan enjamlaryň çalt könelmegine we täzeden çalşylmagyna getirýär. 02:01.101 --> 02:06.385 Serwer fermalary, maglumat merkezleri we ýokary öndürijilikli enjamlar bilen sanly tehnologiýalary 02:06.385 --> 02:09.918 ulanmak ep-esli mukdarda elektrik energiýasyny talap edýär. 02:09.918 --> 02:12.544 Şeýlelikde, pul tygşytlanýarmy? 02:12.544 --> 02:19.125 Pudak birleşigi sanlylaşdyrmanyň üçin anyk meýilnamasynyň bardygy baradaky metbugatyň beýanyny ret edýär. 02:19.125 --> 02:26.765 «K-Tipp»-iň 2.9.2026-njy ýyldaky 14/2026-njy sanynda ýazyşy ýaly, jemgyýetçilik transport pudagynyň 2035-nji 02:26.765 --> 02:33.921 ýyldan başlap bilet awtomatlarysyz «infrastrukturasyz satuw» meýilleşdirýändigi dogry däl. 02:33.921 --> 02:39.265 Şeýle-de bolsa, anyk faktlar sanlylaşdyrmanyň çalt ädimler bilen durmuşa geçirilýändigini görkezýär. 02:39.265 --> 02:44.479 «K-Tipp»-iň habaryna görä, mysal üçin, köp syýahatly kartlaryň bellik edijileri ýakyn wagtda 02:44.479 --> 02:47.800 sanly işjeňleşdiriji enjamlar bilen çalşylmaly: 02:47.800 --> 02:52.860 «Bu ugurda ilkinji ädim Demirgazyk-Günbatar Şweýsariýada we Bazelde bolýar. 02:52.860 --> 02:58.812 Ol ýerde indiki ýyl köp syýahatly kartlary bellik etmek üçin 400 enjam aýrylýar. 02:58.812 --> 03:06.625 Bazel ulag kärhanasynyň direktory teswirnamada bellige alşy ýaly, soňra kagyz biletler we kartlar üçin bellik edijiler bolmaz. 03:06.625 --> 03:11.040 Bellik edijileriň ýerine «işjeňleşdiriji enjamlar» oturdylar. 03:11.040 --> 03:18.040 Bir syýahaty işjeňleşdirmek üçin diňe «SwissPass» ýa-da mikroçip kartyny enjama ýakynlaşdyrmak ýeterlik.» 03:18.040 --> 03:21.242 Bilet awtomatlarynyň aýrylmagy hem dowam edýär. 03:21.242 --> 03:29.906 SBB soňky on ýylda jemi 1.453 bilet awtomatynyň 434-sini söküp aýyrdy. 03:29.906 --> 03:33.007 Şeýlelikde, her üçünji awtomat ýitip gitdi. 03:33.007 --> 03:39.902 «K-Tipp»-iň 16.9.2026-njy ýyldaky 15-nji sany, geçen maý aýyndan bäri galan enjamlaryň 03:39.902 --> 03:44.242 köpüsinde nagt tölegiň petiklenendigini habar berýär. 03:44.242 --> 03:47.703 Sebäp hökmünde "wandalizme garşy gorag" görkezilýär. 03:47.703 --> 03:51.929 Bu, awtomatlara ýelmenen ýazgylarda ýazylgy dur. 03:51.929 --> 03:57.984 SBB-niň kassa işgärleri "K-Tipp" bilen söhbetdeşlikde, esasanam oba ýerlerinde we aglomerasiýalarda 03:57.984 --> 04:01.882 "ýüzlerçe" bloklanan awtomat barada habar berýärler. 04:01.882 --> 04:10.812 "K-Tipp" tarapyndan sorag edilen degişli jemgyýetler bolsa, wandalizmiň möhüm hadysalarynyň ýüze çykmandygyny aýdýarlar. 04:10.812 --> 04:16.332 SBB bu barada dymýar we "K-Tipp"-e ne awtomatlaryň ýerleşýän ýeri we sany, ne-de olaryň 04:16.332 --> 04:21.125 öňe süren zeperleri barada maglumat bermeýär. 04:21.125 --> 04:30.226 Görnüşi ýaly, nagt töleg we kagyz çykaryşly bilet awtomatlarynyň aýrylmagy arka planda ädimme-ädim gizlinlikde dowam etdirilýär. 04:30.226 --> 04:37.867 Nagt pul bilen tölemegi dowam etdirmegiň ýaly görünýän alternatiwa şeýle bir kyn we özüne çekiji däl welin, 04:37.867 --> 04:43.343 onuň hem ýok edilmegi wagt meselesi ýaly bolup görünýär. 04:43.343 --> 04:46.460 SBB-niň meýilnamalaryna garşy hem garşylyk ýüze çykýar. 04:46.460 --> 04:53.940 Muny diňe alternatiw metbugatyň däl, eýsem esasy akymyň hem tankydy habarlary we gepleşikleri görkezýär. 04:53.940 --> 04:59.875 Jemgyýetçilik ulaglarynda nagt pulyň ýok edilmegi baradaky meýilnamalara garşy nädip üstünlikli garşy 04:59.875 --> 05:05.843 durup boljakdygyny, Graubünden kantonyndan 78 ýaşly Berta Caminadanyň mysaly hem görkezýär. 05:05.843 --> 05:10.726 Caminada üçin sebäp bolan zat, geçen dekabrdaky wagt tertibiniň üýtgemegi boldy. 05:10.726 --> 05:17.781 "Postauto Graubünden" kantonyň tabşyrygy boýunça bilet satuwyny öňdäki sürüjilik işgärleriniň ýanynda bes etdi. 05:17.781 --> 05:23.492 Pensiýa çykan aýal, Postauto-da nagt pul bilen tölemegiň mümkin däldigine göz ýummak islemedi. 05:23.492 --> 05:32.070 Şonuň üçin ol "Jemgyýetçilik hyzmatlarynda nagt töleg (Diskriminasiýa garşy inisiatiwa)" halk inisiatiwasyony başlady. 05:32.070 --> 05:43.085 Diňe iki aýyň içinde kantonyň ähli 100 jemgyýetinden rekord derejede 15,781 gol çekildi. 05:43.085 --> 05:48.066 Bu, başlangyç üçin diňe 4,000 gerek bolandygyna garamazdan. 05:48.066 --> 05:53.802 Başlangyç, mysal üçin poçta awtobusynda, jemgyýetçilik park awtomatlarynda ýa-da hajathanalarda nagt pul 05:53.802 --> 05:57.066 bilen tölemegiň mümkin bolmagyny üpjün etmek isleýär. 05:57.066 --> 06:04.003 Sanly töleg serişdeleri galmaly, ýöne nagt pul bilen tölemek mümkinçiligini çalyşmaly däl. 06:04.003 --> 06:08.081 Indiki nobatda «Graubünden Beýik Geňeşi» bu meselä karar bermeli. 06:08.081 --> 06:15.378 Netije bolmasa, jemgyýetçilik edaralarynda teňňeleriň geljegi barada halk ses berer. 06:15.378 --> 06:22.066 Berta Caminadanyň mysaly nagt puluň ýatyrylmagyna garşy durup boljakdygyny we ilatyň uly böleginiň 06:22.066 --> 06:26.347 nagt puluň saklanmagyny isleýändigini görkezýär. 06:26.347 --> 06:34.324 Ýöne näme üçin nagt puluň saklanmagy şeýle möhüm we diňe sanly töleg edip bilýän bolsa, ilata näme howp abanýar? 06:34.324 --> 06:40.089 Hansjörg Stützle on ýyldan bäri nagt pul bilen geljek üçin raýat hereketini gurýar. 06:40.089 --> 06:45.636 Ol öz habaryny köp sanly çykyşlarda we telewideniýede jemgyýetçilik bilen paýlaşdy. 06:45.636 --> 06:50.745 Ol ÝB-de nagt puluň ýatyrylmagyna garşy petisiýa hem başlady. 06:50.745 --> 06:55.886 Ol sanly ýewronyň girizilmegi bilen nagt pul tölemek hukugynyň hem kepillendirilmelidigini 06:55.886 --> 06:59.355 we düzgünnamada berkidilmelidigini talap edýär. 06:59.355 --> 07:04.331 Nagt pulsuz jemgyýetiň howpuny şeýle beýan edýär: 07:04.331 --> 07:09.696 «Her alyş-çalyş gözegçilik edilip, kontrol edilip, çäklendirilip we bes edilip bilner. 07:09.696 --> 07:12.527 Her töleg üçin ýygym salnyp bilner. 07:12.527 --> 07:17.230 Sanly dünýäde gulplanan bolsa, pulum hakykatdan hem meniňmi? 07:17.230 --> 07:22.934 Nagt pulsuz dünýäniň netijeleri, hemme zady öz içine alýan gözegçilik sebäpli, örän giň 07:22.934 --> 07:26.011 bolup, durmuşymyzyň her bir ugruna degýär. 07:26.011 --> 07:31.652 Erkin jemgyýete bolsa gözegçilik edilip, dolandyrylyp bilinmeýän erkin töleg serişdesi gerek. 07:31.652 --> 07:36.855 Sebäbi her kim öz barada haýsy maglumatlaryň açylmagyny isleýändigini özi çözmelidir.“ 07:36.855 --> 07:45.644 Maliýe hünärmeni Ernst Wolff 2023-nji ýylyň 19-njy iýunyndaky podkastynyň böleginde sanly ýewro barada pikirini beýan edýär. 07:45.644 --> 07:55.417 ÝB-niň sanly ýewrosy bu ýerde nagt pul alternatiwasyz her bir sanly töleg ulgamynyň wekili hökmünde durýar. 07:55.417 --> 08:03.196 „ Merkezi banklara we olaryň arkasyndaky sanly-maliýe toplumyna ilatyň öz bähbitlerine boýun egdirmek üçin pul 08:03.196 --> 08:08.222 taryhynyň ähli döwründe bolup görmedik mümkinçilikleri açýar. 08:08.222 --> 08:14.871 Programmalanýan walýuta bolany üçin, sanly ýewro maksatly çykarylýar, gutaryş möhletine baglanýar we ähli 08:14.871 --> 08:21.260 ulanyjylara aýratyn göterim we salgyt nyrhlary, şeýle hem jerime tölegleri girizilip bilner. 08:21.260 --> 08:29.415 Onuň tölegini, mysal üçin, howa ýa-da saglyk sertifikaty ýaly şertlere baglamak, onuň güýjüni ýerli, sebit ýa-da 08:29.415 --> 08:37.480 milli derejede çäklendirmek ýa-da hytaý nusgasyna görä sosial kredit ulgamyna baglamak mümkin bolar. 08:37.480 --> 08:43.542 Puluň taryhyna seredilse, taryhy taýdan ol hemişe iki esasy häsiýete eýe bolupdyr: 08:43.542 --> 08:47.878 Ol ähliumumy çalyşma we şol bir wagtyň özünde hökümdarlyk serişdesi bolupdyr. 08:47.878 --> 08:56.843 Sanly merkezi bank puly – häzir yglan edilýän sanly ýewro ýaly – ilkinji nobatda hökümdarlyk serişdesidir, öňki diktatorlaryň 08:56.843 --> 09:02.100 aklyna gelen ähli çärelerden has täsirli we netijeli..“ 09:02.100 --> 09:09.644 Ine ýene-de nagt puluň ýatyrylmagynyň durmuşyňyza nähili täsir etjekdiginiň iň möhüm nokatlarynyň gysgaça beýany: 09:09.644 --> 09:14.136 - Siz indi anonim we yzsyz töleg etmek mümkinçiligine eýe däl. 09:14.136 --> 09:19.722 Her bir alyş-çalyş gözegçilik edilip, kontrol edilip, çäklendirilip we bes edilip bilner. 09:19.722 --> 09:23.665 - Banklar we hökümetler siziň hasaplaryňyza çäklendirilmedik girişmäge hukugy bar we 09:23.665 --> 09:27.214 islänlerinde siziň emläkiňizi musadere edip bilerler. 09:27.214 --> 09:33.180 - Pul serişdeleri maksatly çykdajy edilip bilner we möhleti bilen baglanyşdyrylyp bilner. 09:33.180 --> 09:38.863 - Aýratyn göterim we salgyt nyrzlary, şeýle hem jerime tölegleri girizilip bilner. 09:38.863 --> 09:44.726 - Eger siz ulgama laýyk hereket etmeseňiz, pul serişdeleriňizi blokirlemek arkaly ykdysady we jemgyýetçilik 09:44.726 --> 09:48.792 durmuşdan çykarylmak bilen jezalandyrylyp bilnersiňiz. 09:48.792 --> 09:52.812 - Banklara haker hüjümleri bolanda, puluňyz howpsuz däl. 09:52.812 --> 09:58.080 - Bank bankrot bolanda, puluňyz ýitirilýär (doly ýitgi). 09:58.080 --> 10:06.176 - Eger elektrik ýa-da internet infrastrukturasy işlemezse, töleg amallary mümkin bolmaz we ykdysadyýet çöker. 10:06.176 --> 10:09.964 Häzirçe jemgyýetçilik ulaglarynda nagt pul bilen tölemek mümkin. 10:09.964 --> 10:16.894 Bu mümkinçilikden peýdalanyň, hatda munuň üçin aýlanyp ýöremeli bolsaňyz hem. Biletiňizi göni nagt pul bilen alyň! 10:16.894 --> 10:23.425 Dizaýnerlerdäki möhür kartlaryny ulanyň we “Prepaid Card” satyn almak üçin kassada nobata durmaga wagt sarp ediň. 10:23.425 --> 10:27.214 Şeýlelik bilen nagt tölegiň saklanmagy üçin alamat goýýarsyňyz. 10:27.214 --> 10:31.968 Demirýol işgärlerine we beýleki adamlara “nagt puluň ýatyrylmagy” temasy barada gürrüň ediň. 10:31.968 --> 10:40.144 Daş-töweregiňize puluň sanlaşdyrylmagynyň hemmämizi öz-özümizi dolandyryp bilmeýän geljege alyp barýandygyny düşündiriň.